این مقاله که در سایت کانون حقوق بشر ایران درج شده است در دو بخش در سایت قرار داده می شود.
احمد شاملو؛ شاعر آزادی که در
برابر دو دیکتاتوری ایستاد
احمد
شاملو، بنیانگذار شعر سپید و از برجستهترین روشنفکران معاصر ایران، با شعر،
پژوهش، روزنامهنگاری و ایستادگی در برابر سانسور و استبداد، میراثی ماندگار از
آزادیخواهی، استقلال اندیشه و تعهد اجتماعی برای نسلهای امروز و آینده بر جای
گذاشت
کانون
حقوق بشر ایران، جمعه ۲ مردادماه ۱۴۰۵ – احمد شاملو از جریانسازترین، تاثیرگذارترین و چندوجهیترین
چهرههای فرهنگ و ادبیات معاصر ایران است. او نه تنها با شکستن قالبهای سنتی،
مسیر شعر فارسی را تغییر داد، بلکه به عنوان یک روزنامهنگار جسور، مترجم پرکار،
پژوهشگر فرهنگ عامه و فعال اجتماعی، اثری عمیق و ماندگار بر چند نسل از روشنفکران
ایرانی گذاشت.
احمد
شاملو نمونهای بارز از یک «روشنفکر متعهد و مستقل» بود که هرگز قلم و اندیشهاش
را در خدمت قدرتهای حاکم درنیاورد. موضعگیریهای تند سیاسی او در تمام طول زندگیاش،
هم در دوران رانده شدن و سانسور در دیکتاتوری پهلوی و هم در دوران پس از انقلاب ۱۳۵۷، هزینههای سنگینی از جمله زندان، ممنوعالقلمی، قطع حقوق و
انزوای اجباری را برای او به همراه داشت.
در
سالگرد درگذشت این شاعر پرآوازه معاصر ایران پرداختن به برخی از وجوه زندگی پرارزش
ایشان میتواند راهنمای اندیشه و عمل جوانان این مرز و بوم گردد اگر چه وجوه مختلف
این زندگی درهم آمیخته و عجین شده در شخصیت شاملو است اما جداسازی و پرداختن به تک
تک این وجوه میتواند در شناخت و معرفی او موثرتر باشد.
شاملو
شاعر شاعران عصر جدید ایران زمین
خلق شعر سپید :
بزرگترین دستاورد احمد شاملو در تاریخ ادبیات ایران، پایهگذاری شعر سپید یا شعر
شاملویی است. پیش از او، نیما یوشیج با شکستن تساوی مصرعها و تغییر جایگاه قافیه،
«شعر نو» را بنیان گذاشته بود، اما نیما همچنان به وزن عروضی وفادار بود.
شاملو گامی فراتر
نهاد. او با انتشار مجموعههایی چون هوای تازه (۱۳۳۶)، وزن عروضی را به طور کامل از شعر حذف کرد و نشان داد که شعر
میتواند بدون ریتمهای سنتی و تنها با اتکا به «موسیقی درونی کلمات»، لحن حماسی و
همنشینی واژگان، تاثیری شگرف بگذارد. او در این راه، به شدت تحت تاثیر نثر کهن
فارسی (بهویژه تاریخ بیهقی و تذکرةالاولیاء) بود و توانست زبانی باشکوه، آهنگین و
منحصربهفرد خلق کند.
مضامین کلیدی در شعر شاملو
شعر شاملو بازتابدهنده
وضعیت انسان عصر خود است. اصلیترین درونمایههای آثار او عبارتند از:
انسان و آزادی:
انسان در نگاه احمد شاملو موجودی است والا و شایسته آزادی. او به شدت ظلم، استبداد
و ناآگاهی را با اشعارش مورد حمله قرار می داد.
امید و حماسه: حتی
در تاریکترین دورانهای سیاسی، شعر شاملو لحنی ناامید و شکستخورده ندارد؛ زبان
او همیشه حماسی، ایستاده و نویددهنده سحر و روشنایی است.
برخی از شعرهای او
عبارتند از :
هوای
تازه (۱۳۳۶) مانیفست شعر سپید و نقطه عطف شعر معاصر
باغ آینه ۱۳۳۹
آیدا در آینه۱۳۴۳
ققنوس در باران۱۳۴۵
مرثیه
های خاک ۱۳۴۸)
شکفتن در مه ۱۳۴۹
ابراهیم در آتش۱۳۵۲
دشنه در دیس ۱۳۵۶
ترانه های کوچک غربت ۱۳۵۹
مدایح بی صله ۱۳۷۱
در آستانه۱۳۷۶
حدیث بی قرار ماهان۱۳۷۹
شازده
کوچولو
و ده
ها و شاید صدها اشعار دیگر
شاملو
نویسنده و مترجم زبردست
ترجمه:
احمد شاملو آثار نویسندگان و شاعران بزرگی را به ایرانیان معرفی کرد. ترجمههای او
از اشعار لورکا، رمان دن آرام اثر میخائیل شولوخوف و شازده کوچولو اثر سنتاگزوپری،
با اینکه گاهی با لحن و زبان خود شاملو بازآفرینی شدهاند، اما هنوز از پرخوانندهترین
ترجمهها هستند.
روزنامهنگاری: او
سردبیری نشریات جریانسازی مانند کتاب هفته، خوشه و کتاب جمعه را بر عهده داشت که
سنگر سنگین روشنفکری و نقد ادبی در زمان خود بودند.
شاملو
فرهنگ شناس برجسته ایرانی
کتاب
کوچه پژوهش فولکلور بزرگترین مرجع فرهنگ عامه ایران
کتاب کوچه، غول آساترین و جامع ترین پروژه پژوهشی احمد شاملو،
که با همکاری همسرش آیدا با هدف «گردآوری فرهنگ عامیانه مردم ایران» نوشته شده
است. این کتاب دائرةالمعارفی عظیم از ضربالمثلها، اصطلاحات، بازیها و باورهای
توده مردم ایران است.
احمد
شاملو در این کتاب صرفا به لغات نپرداخته بلکه هر آنچه را که به فرهنگ شفاهی و
عامه مردم مربوط میشود را ثبت کرده است. مانند ریشه یابی ضرب المثل ها و اصطلاحات
عامیانه؛ باورهای توده مردم و خرافات؛ چیستان و ترانه های کودکانه و لالایی ها ؛
ادبیات جاده ایی و پشت کامیونی و … هم از نظر شاملو دور نمانده و به ثبت رسیده است.
شاملو
گوش خود را به زبان واقعی جاری در کوچه و خیابان؛ قهوه خانه و خانه های مردم عادی
سپرد زیرا او زبان کوچه و بازار را واجد ارزش ادبی و تاریخی میدانست و معتقد بود
که روح واقعی یک ملت در زبان عامیانه آنها جریان پیدا می کند.
شاملو
در خاطراتش می گوید جرقه اولیه این کتاب در دوران نوجوانی و جوانی در ذهنش زده شد
زمانی که اصطلاحات جالب و خاصی را از هم کلاسی ها و مردم کوچه و بازار می شنید و
آنها را در کاغذهای باطله و پاکت سیگار یادداشت می کرد یادداشت هایی که بعدها
تبدیل به بزرگترین دایره المعارف فولکلور ایران شد.
کتاب
کوچه، پروژه چنان وسیعی بود که در زمان حیات او به پایان نرسید؛ ۱۴ جلد از این مجموعه در زمان حیات شاملو به چاپ رسید . پس از
درگذشت او با تلاش آیدا سرکیسیان مجلدات بعدی تدوین و انتشار یافت.
سازش
ناپذیر در برابر ظلم و استبداد
احمد
شاملو نمونهای بارز از یک «روشنفکر متعهد و مستقل» بود که هرگز قلم و اندیشهاش
را در خدمت قدرتهای حاکم درنیاورد. موضعگیریهای تند سیاسی او در تمام طول زندگیاش،
هم در دوران رانده شدن و سانسور در دیکتاتوری سلطنتی و هم در دوران پس از انقلاب ۱۳۵۷و حاکمیت دیکتاتوری ولایت فقیه، هزینههای سنگینی از جمله
زندان، ممنوعالقلمی، قطع حقوق و انزوای اجباری را برای او در پی داشت.
نگاهی به کارنامه
مبارزات، مخالفتها و آسیبهایی که او در دو رژیم گذشته و کنونی متحمل شد میتواند
آموزه هایی برای آحاد مردم بویژه جوانان ایران زمین همراه داشته باشد .
فرجام یک ایستادگی
حتی پس از مرگ
احمد شاملو در سال ۱۳۷۹، مخالفتها با او تمام نشد. مأموران
امنیتی بارها از برگزاری مراسم سالگرد او در امامزاده طاهر جلوگیری کردند و سنگ
مزار او چندین بار توسط افراد ناشناس (لباسشخصیها) تخریب یا شکسته شد. با این
حال، شاملو با پذیرش این همه آسیب، هرگز تن به سازش نداد و در حافظه جمعی ایرانیان
به عنوان مظهر «شرافت قلم و تن ندادن به قدرت» باقی ماند.
