نقد یادداشت( نامه یا دلنوشته)سپیده قلیان در دو مقاله تنظیم شده است. در یکی به مسائل کلی تر پرداخته شده و نیز به واکنش گروه های سیاسی ترتسکیستی و رویزیونیستی به آن و در دیگری تا آنجا که نیاز بوده به جزء به جزء نوشته وی توجه شده است. سپیده قلیان در یادداشت خود از گروهی صحبت می کند که با آنها کار می کرده است. در حال حاضر برای ما این که این گروه کدام بوده است اهمیتی ندارد. برای ما خود سپیده قلیان مهم است که همچون عنصری پیشرو در خدمت مبارزان کارگران هفت تپه بود، بخشی از بهترین سال های جوانی اش را در زندان به سر برد و نیز در تمام این سال ها دمی از مبارزه با حکومت اسلامی و افشای ستمی که به وسیله ی آن به زندانیان زن سیاسی و عادی می رود باز نایستاد. او در هر حال و همچنان که خود می گوید به «سنت چپ» تعلق داشته است و اکنون از این «سنت» و نه از گروه بخصوصی جدا شده است. همچنین این نقدها جوانانی را در نظر دارد که رو به انقلاب و کمونیسم می آورند و نوشته هایی از این گونه می تواند به روی آنها تاثیر منفی بگذارد.
امید آن که این نوشته ها به سپیده یاری دهد که در مورد نظرات اش بیشتر بیندیشد.
مقاله ی زیر نخستین است و بیشتر توجه به مهم ترین
مسائل دارد.
م – دامون
28 تیرماه 1405
درباره ی تغییر
دیدگاه سپیده قلیان
و مواضع
افراد وابسته به گروههای ارتجاعی ترتسکیستی و «کمونیسم کارگری»(1)
بخش نخست
مسالهی
تغییر دیدگاه
یک- حق تغییر دیدگاه و حق نقد
سپیده قلیان مبارز چپ اخیر چرخشی در دیدگاههای خود صورت داده
است. وی در یادداشتی نوشته است «دیگر خود را در چارچوب چپ» تعریف نمی کند و «از آن
سنت فکری» فاصله گرفته است. او همچنین گفته است نگاه اش «لیبرالتر از قبل» شده
است.
سپیده تا مرحلهی
کنونی یک مبارز انقلابی در کنار طبقهی کارگر و زحمتکشان، زنان و خلقهای زیرستم و
زندانیان سیاسی در چارچوب انقلاب دموکراتیک نوین ایران و در مسیر برقراری حکومتی دموکراتیک
و سوسیالیستی بوده است. او در میانهی مبارزات کارگران نیشکر هفت تپه که او با
آنها همراه بود بازداشت شد و سالها زندانی کشید و نیز طی این سالها مبارزات
جانانهای که به بهای طولانیشدن مدت زندانیاش انجامید با حکومت پیش برد. او
توانست تجارب غنی خود از دوران زندان و زندان های گوناگون و شرایط آنها را مستند و
به شکل جزوه و کتاب در آورد و تصویری از ستمی که به زندانیان زن خواه سیاسی و خواه
عادی می رود ترسیم کند. از فرازهای مبارزه ی او با حکومت تکرار شعار مشهور «خامنه
ای جلاد می کشیمت زیر خاک» بود که پس از آزادی سر داد و منجر به زندانی شدن اش
برای چندین سال دیگر شد. دیگر اوج در مبارزات وی به عنوان یک فرد مبارز شرکت و
همراه شدن در برگزاری آیین هفته ی خسرو علیکردی وکیل مترقی به قتل رسیده به وسیلهی
حکومت ولایت فقیه بود که آن هم منجر به بازداشتاش و دگر بار زندانی شدن اش برای
مدت شش ماه گردید.
مبارزات سپیده تا مرحله ی کنونی بی تردید سرمشق بسیاری از
دختران و پسران جوانی است که جستجوگر راه های سرنگون کردن این حکومت فاسد و متعفن
و برقراری نظامی نو و انقلابی به نفع کارگران و زحمتکشان و زنان و دانشجویان و خلق
های ایران هستند.
حال چرخشی در دیدگاه های وی صورت گرفته است. او گفته است که
به دلیل تجارب و مطالعاتی که داشته است دیگر خودش را چپ نمی داند و نگاه اش لیبرال
تر از پیش شده است.
این حق سپیده قلیان است که تغییر دیدگاه و موضع دهد. از
دیدگاهی کنده شود و به دیدگاه دیگری گرایش یابد. اما این نیز حق ما کمونیست هاست
که نخست ببینیم که وی از چه دیدگاهی کنده شده و به چه دیدگاهی گرایش یافته است و
چرا. و سپس در صورتی که این تغییر نه مثبت و بالنده بلکه منفی و واپسگرا باشد وی
را مورد نقد قرار دهیم و این نقد را در صورتی که وی به عضوی فعال و دارای نقش در
میان تشکل های دارای چنین دیدگاههایی تبدیل شد ادامه دهیم و تا جایی که ممکن است
به وی یاری دهیم که راه درست را بیابد.
در حال حاضر برای ما به
دلیل اهمیت سپیده و سپیده ها علل چنین تغییر گرایشی مهم است. بخشی از مهم ترین
فرازهای یادداشت وی این هاست:
«در زندان رابطهم با زندانیهای پادشاهیخواه نزدیکتر بود.
نه اینکه یهو عقیدهم عوض شده باشه، نه. بلکه تو طرز مواجهه با زندگی، تو روابط
انسانی و تو تجربه مشترک زندان، حس نزدیکی بیشتری میکردم.» و
«امروز بیشتر از قبل به آزادیهای فردی،
تکثر، حقوق برابر، محدود کردن قدرت حکومت و حق انتخاب آدما باور دارم.» و
«نگاهم امروز لیبرالتر از قبله.»
«فهمیدم دیگه خودمو تو چارچوب چپ تعریف
نمیکنم.»
«همونطور که روزی با صداقت خودمو چپ میدونستم،
امروز هم با صداقت میگم از اون سنت فکری فاصله گرفتم.»
در میان آنچه در بالا آوردیم با اهمیت
ترین این فرازها یکی همان گرایش به
«لیبرالیسم» است که سپیده آن را طبقاتی نمی بیند و دیگری تآیید برخوردهای چند
زندانی سلطنت طلب از نقطه نظر «روابط انسانی و طرز مواجهه با زندگی و تجربه ی
مشترک زندان» و در نهایت گسست از چپ.
به این ترتیب چرخش سپیده ی قلیان نه با نقد مثبت جریان چپ( و
آن هم در حالی که نقد به این دیدگاه ها و مواضع و یا تشکل های خاصی که خود را
منسوب به این دیدگاهها می کند دارد) و پیگیری آن و تلاش برای زدودن اشتباهات و انحرافات
آن که از وی انتظار می رفت، و یا حتی در مقابله با اشتباهات و انحرافات چپ که از
آن صحبت می کند و گسست از آن، تآیید یک جریان دموکرات انقلابی و حتی لیبرال ملی،
بلکه در یک مقایسه ی نه چندان در خور و قابل اعتنا و شایسته ی برخی از چنان نتیجه
گیری های کلی ای، به گونه ای مهر تآیید زدن بر جریان پادشاهی خواه و سلطنت طلب است
که یک جریان مزدور فاشیستی و تا مغز استخوان کثیف و ارتجاعی می باشد که تاریخ
داوری خود را درباره ی آن کرده است و در یکی دو دهه ی اخیر و به ویژه در خلال خیزش «زن زندگی آزادی» و پس از آن نقشی مخرب در قبال جنبش و انقلاب خلق ما اجرا کرده است.
دو- تجدیدنظرطلبان
در تاریخ احزاب کمونیست انقلابی واقعی(مارکسیست پس از مارکس،
مارکسیست- لنینیست پس از لنین و مارکسیست- لنینیست- مائوئیست پس از مائو - و نه
احزاب رویزیونیستی، نه احزاب ترتسکیستی)که ملاک و معیار اصلی ماست، هم چرخش از
دیدگاه وفادار به طبقه ی کارگر به دیدگاه و گرایش دیگر خواه خرده بورژوایی و خواه
بورژوایی و ارتجاعی صورت گرفته و هم برعکس آن یعنی چرخش از دیدگاه های خرده
بورژوایی و بورژوایی به دیدگاه طبقه ی کارگرو گرویدن به احزاب کمونیست واقعی؛ هر
دو بوده گرچه در کل این احزاب کمونیست انقلابی بوده اند که توانسته اند اکثریت
نیروهای پیشرو طبقه ی کارگر و دیگر طبقات زحمتکش و نیز نیروهای تحصیل کرده ی
انقلابی را در خود جای دهند و رهبری مبارزات طبقه ی کارگر و زحمتکشان را به دست
گیرند و حکومت های مرتجع و مزدور سرنگون کرده و حکومت های انقلابی بر پا کنند.
این گونه چرخش ها حتی در بزرگ ترین گستره های خود- مانند چرخش
برنشتین آلمانی از مارکسیسم به رویزیونیسم و سپس پیوستن حزب سوسیال دموکرات آلمان
و بین الملل دوم و صدر آن کائوتسکی سانتریست به بورژوازی امپریالیستی و یا چپ هایی
که پس از جنگ جهانی دوم از استالین و به
گفته خودشان از «استالینیسم» و در لوای آن بیشتر از مارکسیسم- لنینیسم انتقاد می کردند
و سپس «اروکمونیسم»، «مارکسیسم غربی» و «چپ نو» را بنیان گذاشتند، نتوانسته به چپ
انقلابی آسیبی اساسی و استراتژیک برساند. زخمی و جراحتی وارد شده و پس از مبارزه ی
انقلابی با آن رفع گردیده است. از میان آنها که به نفع احزاب سرمایه داران و
مرتجعین تغییر دیدگاه دادند حتی یک تن از آنان و حتی صادق ترین شان نتوانست مبارز
باقی مانده و یک دیدگاه و تئوری پیشرو که به درد انقلاب و برقراری حکومتی نوین و
انقلابی شود تدوین کند.
گفتتی است که گاه
شرایط برای مبارزه به طور کلی نامساعد است و این بیشتر در مورد کشورهای
امپریالیستی غربی در دوران پس از جنگ صدق می کند. در این دوران احزاب کمونیست عمده
در کشورهای اروپایی و آمریکا به رویزیونیسم گرویدند و تک و توک افرادی هم که هم به
برخی از سیاست های استالین انتقاد داشتند و هم با احزاب رویزیونیست شده مخالف
بودند نتوانستند به دیدگاه های پیشرویی دست یابند و نقدی انقلابی از اشتباهات حزب
کمونیست شوروی عرضه کنند و مارکسیسم- لنینیسم را پیش برند و سرمشق گردند. برای
نمونه اینیاتسیوسیلونه که عضو حزب کمونیست ایتالیا و چنان که از سرگذشت وی بر می
آید یکی از مبارزترین ها بود و رمان مشهور نان و شراب را نگاشت شعارش این
بود:« من سوسیالیست بدون حزب و مسیحی بدون کلیسا هستم»!(1)
چنانکه اشاره شد تمام افراد دسته ها و احزاب کمونیست گرایش
هایشان را به رویزیونیسم و سوسیال دمکراسی با نقد آنچه« دگماتیسم» و یا «استالینیسم»
می خواندند پی گرفتند. اینها را مقایسه کنیم با رهبران انقلابی مانند لنین که با
نقد رویزیونیسم و کائوتسکی و انترناسیونال دوم فاسد شده( و همچنین نقد «چپ روی» و
«آنارشیسم»)، انقلاب اکتبر را رهبری کرد و یا مائو تسه دون که به نقد رویزیونیسم
خروشچفی و همچنین بررسی خدمات و اشتباهات استالین از موضع مارکسیستی- لنینیستی
پرداخت و تئوری مارکسیستی - لنینیستی را در زمینه سوسیالیسم و دیکتاتوری پرولتاریا
و ادامه ی انقلاب در زیر پرچم دیکتاتوری پرولتاریا ارتقا داد و انقلاب فرهنگی-
کارگری را در چین به پا و رهبری کرد.
بنابراین این گونه تغییر دیدگاهها و آن هم نه در حد یک فرد
بلکه در حد یک حزب سیاسی غیرمعمول نیست بلکه جزیی از چرخش ها از یک دیدگاه و حزب
سیاسی به دیدگاه و حزب سیاسی دیگر، از اردوی کارگران و زحمتکشان و خلق ها به اردوی
سرمایه داران و مرتجعین و امپریالیست ها( و برعکس آن از اردوی ارتجاع به اردوی
انقلاب)، و در کل جزیی از مبارزه ی طبقاتی موجود در جامعه است. آنچه که مهم است شرح
علل این چرخش ها و نیز دیدگاه ها و گروه هایی است که گروه یا فردی که تغییر دیدگاه
داده است به آن گرویده است و همچنین شیوه و راه های مبارزه با آنها و یا تشویق
آنها( زمانی که تغییر از اردوی ارتجاع به اردوی انقلاب باشد) به وسیله ی نیروهای
انقلابی.
تا آنجا که چرخش به
وسیله ی یک فرد یا به وسیله یک جریان، از ایرادات تئوریک - سیاسی و تشکیلاتی و یا
پراتیک یک جریان و یا حزب انقلابی کمونیستی ناشی شده باشد تحلیل علل آن مهم است؛
زیرا در صورت وجود کمبودها و نارسایی ها و ایرادات و انحرافات در دیدگاه ها و مواضع
و تشکیلات و نیز شیوه های مناسبات میان کمونیست ها، باید آن ها را شناخت و با آنها
مبارزه کرد و آنها را رفع نمود و حزب و گروه و یا فرد یا افراد نقد شده را اصلاح
کرد تا بتوان بهتر در خدمت اهداف و آرمان های کارگران قرار گرفت.
این همواره شعار انقلابیون کمونیست بوده است: ما کمونیست ها
از نقد بیرحمانه ی ایرادات و ضعف های خود هراسی نداریم بلکه آن را پله ای برای پرش
های بزرگ تر برای برقراری جهان کمونیستی می کنیم.
سه - اصول مارکسیستی، نظم وانضباط کمونیستی و داشتن اخلاق و خوی و صفات کمونیستی
چند عامل مهم در مورد نفی مارکسیسم به نفع لیبرالیسم( به ویژه
در اشکال رویزیونیستی و ترتسکیستی) بیش از بقیه خود را نشان داده اند.
یکم، مساله ی اصول مارکسیسم. این امری
است اساسی برای هر مارکسیست( اکنون مارکسیست- لنینیست- مائوئیست)که این اصول را به
خوبی بداند و به آنها پایبند و برای آنها مبارزه کند. در صدر این اصول برقراری
دیکتاتوری پرولتاریا و ادامه ی مبارزه ی طبقاتی در آن برای رسیدن به کمونیسم(
تبدیل سوسیالیسم به کمونیسم) جای دارد.
رویزیونیست ها و ترتسکیست ها مخالف دیکتاتوری پرولتاریا هستند
و به جای آن مفاهیم «آزادی» و «دموکراسی» را پیش می کشند. از نظر یک مارکسیست«آزادی»
و «دموکراسی» در جوامع طبقاتی، طبقاتی هستند. آزادی و دموکراسی غیرطبقاتی وجود نداشته
و ندارد و نخواهد داشت. منظور سرمایه داران از «آزادی» و «دموکراسی»، آزادی
استثمار کارگر و دموکراسی میان خودشان( یعنی آزادی بورژوایی و دموکراسی بورژوایی)
است و منظور مارکسیست ها از آزادی و دموکراسی، آزادی پرولتری و دموکراسی پرولتری
است یعنی آن آزادی و دموکراسی که در آن توده های کارگر و زحمتکش و طبقات ستمدیده
آزادند وآزادی و دموکراسی مال آنهاست. هیچ مارکسیستی برای این که رویزیونیست ها و
ترتسکیست ها مخالف این دکترین مارکسی- لنینی- مائوئی هستند تغییری در پیروی اش و
مبارزه اش در راه آن نمی دهد.
آنچه که در مورد دیکتاتوری پرولتاریا گفتیم در مورد انقلاب
قهری همچون قاعده اساسی و قانون تحول از نظام استثماری به نظام سوسیالیستی نیز که
رویزیونیست ها و ترتسکیست های«شبه چپ» مخالف آناند و به جای آن «صلح طلبی» و
«آشتی جویی» و «مسالمت» می نشانند، با تغییرات مورد نیاز راست در می آید.
دوم مساله ی مرکزیت دموکراتیک - دسته ی
دیگری از رویزیونیست ها و ترتسکیست ها مخالف «مرکزیت» در مرکزیت دموکراتیک
مارکسیستی و در تشکیلات انقلابی کمونیستی بودهاند. از دیدگاه آنها اگر به جای
مرکزیت و انضباط، دموکراسی بی بندوبار و آنارشی در احزاب کمونیست حاکم بود این
بیشتر خوش آیندشان می گردید. یعنی به جای تشکیلات کمونیستی خواهان تشکیلات لیبرالی
بودند. در این دیدگاه ها، تبعیت فرد از تشکیلات، اقلیت از اکثریت و تمامی حزب از
کمیته مرکزی جایی نداشت. مجادلات درون حزب سوسیال دموکرات روسیه پیش از انقلاب
1905 پیرامون همین مسائل بود. امثال مارتف خرده بورژوا از تشکیلاتی باز و بی در و
پیکر و بی بندو بار دفاع می کردند که نه مرکزیت سفت و سختی داشته باشد و نه انضباط
محکم و آهنین کارگری. لنین در کتاب خود با نام یک گام به پیش دو گام به پس (فوریه
- مه 1904)از اصول و ضوابط تشکیلات پرولتری که در صدر آن مرکزیت و انضباط مستحکم
هست و در مبارزه با نظریات لیبرالی- خرده بورژوایی دفاع کرد. اگر لنین و لنینیست ها می خواستند به حرف های افرادی چون
مارتف که از منشویک هایی خرده بورژوا بود، گوش دهند و یک تشکیلات لیبرالی ساخته می
شد آنگاه بلشویک ها که با پانزده سال نبرد بی امان و فداکاری های و قربانیان
فراوان مشهور به «سنگ خارا» شده بودند نمی توانستند رهبری طبقه ی کارگر را کسب
کرده و انقلاب اکتبر را پیروزمندانه رهبری کنند و نظام سوسیالیستی را برقرار
سازند. انقلابی که همچون برش و جهشی در تاریخ مسیر آن را دگرگون کرد. گونهی
لنینی- بلشویکی تشکیلات از آن پس برای تمامی احزاب کمونیست انقلابی یک نمونه ی
اساسی بود.
سوم مناسبات کمونیستی درون حزب و بین کمونیست ها - برخی هم
از مناسبات درون حزبی لیبرالی بیشتر خوش شان می آید. آنها مایل اند که در حزب
مناسبات بر مبنای کمونیستی و آموزش و اخلاق و روحیات و سبک کار کمونیستی حاکم
نباشد. مائو پس از بیست سال مبارزه در حزب کمونیست چین در دوران مبارزه برای سبک
کار کمونیستی چندین مقاله در مورد چگونگی آموزش و سبک کار و مناسبات حزبی و اخلاق
و مناسبات کمونیستی نوشت(آموزش خود را از نو بسازیم مه 1941، سبک کار
حزبی را اصلاح کنیم 1 فوریه 1942 و مبارزه علیه سبک الگوسازی در حزب 8
فوریه 1942 همه در جلد سوم منتخب آثار مائو). وی پیش از آن هم مقاله ی کوتاه علیه لیبرالیسم( 7
سپتامبر 1937 جلد دوم منتخب آثار) را نوشته و در آن اصول و ضوابط لیبرالی مناسبات
درون حزب را به باد انتقاد گرفته بود و اصول و ضوابط مناسبات و روحیات کمونیستی را
طرح و از آنها دفاع کرده بود.
این ها عمده ترین ها
در نبرد میان کمونیست ها از یک سو و انواع رویزیونیست ها و ترتسکیست ها از سوی
دیگر بودند.
اما قضیه تنها مبارزه
با اشتباهات و انحرافات درون حزب انقلابی کمونیست از سوی خط درست و انقلابی نیست.
در عین حال احزاب انقلابی کمونیست و همچنین رهبران و افراد انقلابی کمونیست می
توانند خواه در تئوری و خواه در سیاست و یا در عمل خود اشتباه کنند و دچار انحراف
گردند و بنابراین نه صرفا از داخل بلکه از بیرون نیز نیاز به نقد دارند. اما نقد
مثبت و تکامل دهنده و نه نقدی مبنی بر نفی مطلق و طرد مطلق آنگاه که اشتباه و انحراف
از جانب یک رهبر انقلابی و یا یک حزب انقلابی سر می زند، و بنابراین توجیهی برای
دست شستن از یک آرمان انقلابی و ترک اردوی انقلابی کمونیستی و پیوست به یک جریان
لیبرالی یا ارتجاعی.
باری شاید کمونیست شدن آسان باشد، یعنی پذیرش یک نظریه در
کلیت آن، اما کمونیست بودن و کمونیست ماندن سخت است زیرا این، پرنسیب ها و اعمالی
را طلب می کند که یک فرد خرده بورژوا و یا بورژوا به راحتی به آنها تن نمی دهد و
یا از آنها زود خسته می شود و رفیق نیمه راه می گردد.
کمونیست بودن یعنی به این آرمان با تمامی وجود باور داشته
باشی و در راه آن مبارزه کنی، حتی اگر ده ها نقص و ایراد در کار ببینی، اگر تنها
بمانی و حتی اگر همه شرایط علیه تو و آرمانات باشد!
می دانیم که بخشی از افراد که تغییر دیدگاه می دهند در واقع نقد ندارند و یا اگر هم دارند خواهان مبارزه برای تحقق آنچه درست است نیستند بلکه نقدشان تنها توجیهی برای برای گریز از یک دیدگاه انقلابی به دیدگاهی لیبرالی و یا ارتجاعی و یا اساسا برای انفعال است. از این گونه افراد و رفیقان نیمه راه در سال های 60 به بعد که مارکسیسم از مد روز خارج شده بود و دوران سخت و طاقت فرسا فرا رسیده بود، کم دیده نشد.
م- دامون
تیرماه 1405
یادداشت
1- در همین دوران و همزمان با انقلاب فرهنگی - پرولتاریایی
در چین، در کشوری مانند فرانسه با وجود شرایط بسیار نامساعد بین المللی جنیش مه
1968 به وجود می آید و مائوئیست ها تا حدودی در این کشور و تا حدودی در برخی از کشورهای
دیگر رو می آیند و یا نقش شان بیشتر می شود اما در کل شرایط در کشورهای
امپریالیستی غربی به نفع طبقه ی کارگر و مائوئیست ها رقم نمی خورد.
