در
دو دهه ی اخیر یک نظریه ی سیاسی از جانب رویزیونیست ها از دارودسته های توده ای - اکثریتی و «حزب چپ»
گرفته تا راه کارگری و «چپ نو»یی و «مارکسی» و ... تبلیغ و ترویج شده است. این
نظریه خود را «چپ اجتماعی» یا«چپ مستقل و اجتماعی» نام نهاده است و نیاز به وجود
خود را شکست های پیشین دولت های «سوسیالیستی»می داند.
منظور این دسته ها از دولت هایی سوسیالیستی دولت
هایی است که صد و هشتاد درجه اختلاف و تضاد میان آنها از نظر اقتصادی و سیاسی و
فرهنگی و روابط خارجی وجود داشت و برخی واقعا سوسیالیستی و برخی دیگر سوسیال -
سرمایه داری بودند. مروجان این نظریه اما تفاوتی میان آنها نمی گذارند و با روشی
فرصت طلبانه، آنها را یکپارچه کرده« سوسیالیسم دولتی» یا « سوسیالیسم واقعا موجود»
می نامند.
«چپ
اجتماعی» خود را در مقابل چپ انقلابی - سیاسی که آن را «چپ دولتمدار» می نامد طرح
می کند.
«دموکراسی
مشارکتی»،«دموکراسی شورایی»، «سوسیالیسم دموکراتیک»، «اکوسوسیالیسم»،« «سوسیالیسم
لیبرال» و«سوسیالیسم سده بیست و یکمی» نام های گوناگونی است که این دارودسته برای
معرفی دیدگاه خود به کار می برند.
گرچه
بین تمامی گرایش هایی که خود را با این نام ها معرفی می کنند تفاوتی هایی وجود
دارد و برخی بیشتر لیبرال و برخی کمتر و برخی بیشتر سوسیال دموکرات و برخی کمتر
هستند اما مبانی اساسی تمامی این نظرات تا آنجا که خود را «مارکسیستی» و یا متعلق
به «چپ» می دانند یک چیز است و آن نفی مبانی انقلابی مارکسیسم، لنینیسم، مائوئیسم
است.
ما
در این سلسله مقالات تلاش می کنیم این مبانی نظری و نیز رهنمودهای مشخص آن را که
جز اکونومیستی - رویزیونیستی در اشکال تازه و مد روز چیز دیگری نیست روشن کنیم. در
این خصوص برخی از دیدگاه ها را مرکز قرار داده و مهم ترین نکات دیدگاه های دیگر را
موازی با این مقالات و یا در حاشیه ی آن مورد بررسی قرار می دهیم.(1)
«برآمد
چپ اجتماعی» در ایران
در
مقالات یکی از منادیان این نظریه که یکی از فسیل های طوایف راه کارگری( سازمان راه
کارگر - کمیته مرکزی) است چنین می خوانیم:
«از همین رو در این وانفسای بحران‌های نفس‌گیر، حفاظت از
برآمد چپ اجتماعی در برابر دشمنانش هوشیاری مضاعفی را می طلبد.»
«آن‌گاه به ابعاد نگرانی از برآمد یک چپ اجتماعی بیشتر پی
خواهیم برد.»
«به‌موازات سرکوب سخت، ایجاد آشفتگی و تشتت در صفوف جنبش و
علیه برآمد چپ اجتماعی، حکم مرگ و زندگی را دارد.»
«در این راستا، مصاف «نظری-گفتمانی» با جنبش و چپ
اجتماعی معطوف به آن را هم جزء دستور کارهای خود قرار داده‌اند.»
«همان‌طور که در سطور پیشین آمد در احساس خطر از جنبش‌های
اجتماعی و برآمد چپ اجتماعی از قِبل آن و تأمین سوخت سرکوب برای آن دانست.»
«
قبل از هر چیز، علت هم‌کلامی و نگرانی مشترک حاکمیت و نو«لیبرال»هایی از قماش
موسی غنی‌نژاد را در یک کلام می‌توان در نگرانی مشترک‌شان از برآمد جنبش‌های
اجتماعی و تکوین «چپ اجتماعی» یافت.» (تقی روزبه، برآمد چپ اجتماعی و نگرانی‌های
مشترک / نگاهی به مناظره‌ی موسی غنی‌نژاد و علی علیزاده، ۲ تیر ۱۴۰۲)
با وجود این همه های و هوی بر سر «برآمد» این
چپ، روشن نیست که این «برآمد» که رویزیونیست مورد اشاره از آن صحبت می کند کجاست و
چگونه توضیح داده می شود؟
«چپ
اجتماعی» بامبول تازه ی فرصت طلبان
همین
فرد در شرح این که «چپ اجتماعی» به کدام دیدگاه اشاره دارد چنین می نویسد:
«به‌طورکلی
پدیده‌ی چپ اجتماعی در تناظر با جنبش‌های اجتماعی است. جنبش‌های اجتماعی زیستگاه
طبیعی چپ اجتماعی محسوب می‌شود و فاقد جداسازی‌های نهادینه شده‌ی تجربه‌های گذشته
است.»( همانجا)
بر
مبنای این تعریف گویا«چپ اجتماعی» خود را در مطابقت با جنبش های اجتماعی دانسته و جنبش
های اجتماعی را«زیستگاه طبیعی» خود می داند. با این حال چنین تعریفی روشن نمی کند
که آیا این« چپ اجتماعی» خود جنبش های اجتماعی به خودی خود و همان گونه که موجودند
می باشد و یا آنهایی( افراد نظریه پرداز، گروه ها، سازمان ها و احزاب) هستند که خود
را تئوریزه کننده ی جنبش های اجتماعی آن سان که موجودند و هستند می دانند! برخی از
نکات بر برداشت نخست و اشاراتی مانند«جنبش و چپ معطوف به آن» دال بر درست بودن
برداشت دوم است.
حال
پرسش این است که مبانی اندیشه ای «چپ اجتماعی» چیست و این نظریه خود را در مقابل
کدام دیدگاه یا دیدگاه ها طرح می کند و چرا نام «چپ اجتماعی» را بر خود می نهد و
نیز چرا مطابقت یا «تناظر با جنبش های اجتماعی» باید خط و مرزی باشد که این نظریه
را مثلا از نظریات دیگر جدا می کند.
در
همین عبارات بالا اشاره شده است که با توجه به زیستگاه چپ اجتماعی این دیدگاه«
فاقد جداسازی های نهادینه شده ی تجربه های گذشته است.»
به
عبارت دیگر دیدگاه های دیگری وجود داشته( از چپ؟) که در آنها «جداسازی های نهادینه
شده» ای بین خود و جنبش اجتماعی را مفروض می دانسته اند اما این دیدگاه خود را از
جنبش های اجتماعی جدا نمی کند.
در
عبارات زیر رویزیونیست ما در مورد این دیدگاه ها و خط و مرز «چپ اجتماعی» با آنها
صحبت می کند:
«کنش
معطوف به جامعه و کنش معطوف به قدرت تبیین‌کننده‌ی تفاوت کیفی و ماهوی چپ اجتماعی
و چپ معطوف به قدرت- دولت است. آنچه که نولیبرال‌هایی از زمره‌ی موسی غنی‌نژاد
را نگران کرده همانا برآمد چپ اجتماعی، یعنی چپی است که با جنبش‌های اجتماعی و
مطالبات آنها درهم تنیده شده است.»( تاکید از ماست)
پس
دو نوع چپ وجود دارد: یکی «چپ اجتماعی» که «زیستگاه» اش جنبش های اجتماعی است و کنش
خود را «معطوف به جامعه» می داند و بنابراین «جدا سازی نهادینه شده ای» بین آن و
جنبش های اجتماعی و جامعه وجود ندارد و دیگری چپ «معطوف به قدرت- دولت» که زیستگاه
اش جنبش های اجتماعی نیست و خود را «معطوف به جامعه» نمی داند بلکه «معطوف به قدرت
- دولت» می داند. در این چپ اخیر« جداسازی نهادینه شده ای» با جامعه وجود دارد.
اشاره
به اینکه«جداسازی نهادینه شده» ای بین چپ اجتماعی و جامعه وجود ندارد به خودی خود
به این معناست که ما با دو عنصر روبرو هستیم: عنصر اجتماعی که همان جنبش های
اجتماعی هستند و از نظر این دیدگاه می توانند معرف «چپ اجتماعی» باشند و عنصری که
از آنها صحبت می کند و خود را در پیوند «نهادینه شده» با آنها تعریف می کند. این
عنصر می تواند نظریه پرداز مستقل، گروه و سازمان و حزب باشد.
نویسنده
در ادامه چنین می نویسد:
«نقطه
ی عزیمت«چپ اجتماعی» جنبش های جامعه و مطالبات آنهاست و نه قدرت سیاسی و دولت، اما
«چپ سنتی»( یا همان چپ سیاسی - دامان) که در گذشته بوده نقطه ی عزیمت خود را جامعه
قرار نداده است و صرفا دنبال دست یافتن به قدرت سیاسی و دولت بوده است.»
با
توجه به این تفاوت می توان به این ارزیابی رسید که چپ اجتماعی (و لابد «چپ مدرن»یا
«قرن بیست و یکمی»!) به دنبال قدرت- دولت و به معنای دقیق کلمه «قدرت سیاسی» نیست
و برعکس چپ قدرت- دولت یا «چپ سنتی» به دنبال قدرت سیاسی است.
مساله
ی «نقطه ی عزیمت» شبهه برانگیز است! آیا «چپ اجتماعی» هم دنبال قدرت سیاسی است اما
«نقطه ی عزیمت» خود را تصرف قدرت سیاسی قرار نمی دهد و «نقطه ی وسط» یا «نقطه
پایانی» خود را قدرت سیاسی قرار می دهد یا اینکه خیر! «چپ اجتماعی» اصلا و ابدا دنبال
قدرت سیاسی نیست و می خواهد صرفا بر مبنای جنبش های اجتماعی حرکت کند و از آنجا که
جنبش های اجتماعی لابد- چنانکه این ارزیابی کننده می گوید- دنبال قدرت سیاسی
نیستند، پس «چپ اجتماعی»( خواه در قاموس خود جنبش های اجتماعی و خواه در قاموس
جریان هایی که حرکت آن را تبیین و تئوریزه می کنند) هم دنبال «قدرت سیاسی» نیست.
باید اشاره کنیم که در اینجا نیز ما با آن دوگانگی بینادی که رویزیونیست ما تلاش
می کند آن را یگانگی نهادینه شده بنامد روبرو هستیم. زمانی که چپ اجتماعی نقطه ی
عزیمت خود را جنبش های جامعه و مطالبات آنها می داند روشن می کند که دو عنصر وجود
دارند: یک: جنبش های جامعه و دو: دیگرانی که آنها را نقطه ی عزیمت خود قرار می
دهند.
منظور
از «برآمد» چیست؟
حال
که به خط کلی این چپ اجتماعی آن هم به گونه ای کج و معوج که البته مقصرش ما نیستیم
اشاره کردیم، می توانیم به آن «برآمد» برگردیم.
«شکل‌گیری خیزش انقلابی «زن، زندگی، آزادی» که رهایی کلیت
زندگی از تاروپود مناسبات قدرت با نقش‌آفرینی زنان، درون‌مایه‌ی آن را تشکیل می‌دهد
و در عین حال تقاطع و درهم‌تنیدگی‌اش با دیگر تبعیض‌ها و ستم‌ها به‌ویژه ستم
طبقاتی و هم‌افزایی آن با جنبش‌های مطالباتی- اجتماعی با سوگیری ضدسرمایه‌داری،
حاکمیت و نولیبرال‌های راست‌کیش و هم‌سو با آن را نگران نقش‌آفرینی جنبش‌های
اجتماعی و برآمد چپ اجتماعی ساخته است.»
چنان که دیده می شود رویزیونیست ما خیزش «زن، زندگی،
آزادی» که یکی از بزرگ ترین خیزش های سیاسی - فرهنگی صد سال اخیر است را محل
برآمد«چپ اجتماعی» می خواند. این که چرا این فرد که خود را از نظریه پردازان «چپ
اجتماعی» می داند به خود حق داده که چنین نظری را ارائه دهد بر ما روشن نیست. لابد
از نظرش چون یک جنبش اجتماعی بوده و خواست هایی مانند آزادی زنان و حقوق خلق های
دربند و مذاهب و غیره را به گونه «درهم تنیده» طرح کرده و یا خواست ها و جنبش های
گوناگون در آن «تقاطع» کرده اند به خودی خود«برآمد چپ اجتماعی» هم بوده است! از
این دیدگاه گونه ای همانندی بین «جنبش های اجتماعی» و «چپ اجتماعی» همچون امری مسلم
فرض می شود. به عبارت دیگر هر جنبش اجتماعی آزادی و دموکراسی خواهانه و یا عدالت
جویانه می شود«چپ اجتماعی».
اگر چنین باشد نیازی به نظریه پرداز و حزب و سازمان و
گروهی نیست که نام «چپ اجتماعی» را یدک بکشد و نقطه ی عزیمت خود را جنبش اجتماعی
قرار دهد، بلکه این جنبش ها به خودی خود اصلا «چپ اجتماعی اند»! آمد آفتاب، دلیل
آفتاب! آمد جنبش، دلیل «چپ اجتماعی»!
اما در مورد خیزش «زن، زندگی، آزادی»:
این یک خیزش خودبه خودی بود و همچون جنبش های دهه ی نود
هیچ حزب و سازمان و جریانی رهبری مشخص آن را نداشت. خواه این جریان ها را «چپ
معطوف به قدرت» بدانیم و خواه «چپ اجتماعی غیر معطوف به قدرت».
در عین حال این خیزشی در خود بود و نشانی از این نداشت که
جریانی را خواه« چپ اجتماعی» و خواه« چپ غیراجتماعی» از درون خود «برآمد» یا
«نماینده گی» کرده باشد. مگر این که یک جنبش خود انگیخته را سرخود و بر مبنای
خواست هایی مانند «برابری» و «عدالت» و «رفع تبعیض های جنسی و جنسیتی و قومی و
ملی» و غیره «چپ اجتماعی» نام نهیم و از سر این نام گذاری کیسه ی خود را پر کنیم!
خیزش ژینا، خیزشی بود خودانگیخته و در همان هم ماند بی
آنکه جریانی سیاسی را که آن را نماینده گی کند از خود بیرون دهد و یا جریانی به
رهبری آن برسد. این که خیزش چه تاثیراتی را در چارچوب تحرک خود در توده ها( از
زنان تا دانشجویان و جوانان و ملیت ها و مذاهب زیرستم و کارگران و زحمتکشان و
غیره) به جای گذاشت و چگونه در ژرفای جامعه به رشد و گسترش خود ادامه داده و
تاثیرات فرهنگی نوینی ایجاد کرد با این مساله که نمودی از جریانی از پیش موجود به
نام «چپ اجتماعی» باشد و یا جریانی را از خود «برآمد» کرده باشد مثلا به نام «چپ
اجتماعی»، دو مساله ی متفاوت هستند.
اکنون این راه کارگری اندکی بیشتر «چپ اجتماعی» خود را می
نمایاند:
«بنابراین تقویت جامعه در برابر دولت برای چپ‌های اجتماعی
و معطوف به تقویت خودگردانی جامعه، برخلاف پارادایم دستخوش بحران چپ‌های معطوف به
قدرت و دولتگرا یک هدف راهبردی است.»
اکنون
مشخص می شود که استراتژِی چپ اجتماعی«تقویت» جامعه در برابر دولت است. و زمانی که
از «تقویت جامعه» سخن به میان می آید به این معناست که گروهی، سازمانی و حزبی خود
را موظف می داند که «جامعه» و « خودگردانی» جامعه را را در برابر«دولت» تقویت کند.
«تقویت خودگرانی جامعه» نیز به وسیله ی نهادهای آن صورت می گیرد. این استراتژِی
«چپ اجتماعی» است. در مقابل استراتژِی «چپ غیراجتماعی»(2) و از نظر ما چپ انقلابی-
سیاسی کسب قدرت سیاسی و دولت است.
از
آنچه تا کنون بررسی کرده ایم بر می آید که «چپ اجتماعی» یک «برآمد»ی داشته است که
«زن، زندگی، آزادی» بوده است و نیز «چپ اجتماعی» در مطابقت با جنبش های اجتماعی و
از نظر استراتژیک خواهان تقویت «خودگرانی جامعه» است. حال آن که چپ های معطوف به
قدرت از نظر استراتژیک دولت گرا هستند.
آنچه
اکنون بر ما روشن نیست این است که اولا این چپ های معطوف به قدرت - دولت آیا همه
یک جریان هستند و یا این که اینها جریان هایی متضاد هستند؟ و دوما این تفکیک بین «چپ
اجتماعی» و «چپ دولت گرا» بر مبنای «زیستگاه» آیا به این معناست که از نظر همه ی
جریان های «چپ - دولت گرا»، جنبش های اجتماعی دارای یک جایگاه هستند؟
چگونگی
ارزیابی از فرایند رسیدن به«چپ اجتماعی»
از
آنچه مروجان این نظریه و از جمله تقی روزبه می گویند بر می آید که آنها به سه فراز
باور دارند.
«اولا
نتیجه تجربه گذشته و راستی آزمائی صورت گرفته و نسبت آن با ادعاهای خود است که در
صورت ناکامی در وهله اول به شکل درس و آگاهی منفی از آنچه که نباید تکرار و آزموده
شود بروز پیدا می کند.»( همانجا، پایین مقاله - پاسخ به یکی از یادداشت ها)
یکم
- بررسی تجارب گذشته و در اینجا منظور شکست
دولت های انقلابی سوسیالیستی است. در کنار آن این جریان ها به قدرت رسیدن
احزاب«سوسیال دموکرات» را که آنها را قدرتی جز قدرت سرمایه داران ارزیابی می کنند
در چارچوب تجارب جریان های «دولتگرا»( حزب - دولت از دیگر واژه های آنهاست) قرار
می دهند و چنانکه خواهیم دید جریان های لیبرالی مخالف جریان های فاشیستی.
نظرشان
چنین است:
ما
باید بررسی کنیم که رهبران این دولت ها( یا حکومت ها) یا دستگاه های اجرایی چه می
گفتند و یا ادعا می کردند و سپس ببینیم که در عمل چه کردند. اگر آنچه عمل کردند با
آنچه گفتند تضاد داشت و بررسی تجارب و راستی آزمایی نشان می داد که ناکام شده اند
ما باید درس گرفته و نباید دیگر آن را تکرار کنیم و دوباره بیازماییم.
«و ثانیا طرح فرضیه‌های اثباتی جدید مبتنی بر درس‌ها و
نتایج عملی و نظری برگرفته از پراتیک تجربه شده و البته رصد و شناسائی و خیره شدن
بر روندهای نو و پیشروی موجود در جوامع انسان و تقویت آنها.»( همانجا)
دوم
- پیش کشیدن فرضیه های تازه که باید بر
مبنای درس ها و نتایج عملی و نظری جنبش های نوین باشد.
در
حال حاضر ما باید بر مبنای درس آموزی از آنچه اشتباه بوده است نظرات و فرضیه های
تازه ای طرح کنیم. این نظرات و فرضیه ها
باید بر مبنای بررسی و آگاهی به دست آوردن از مواضع جنبش های تازه و عمل باشد بدان
سان که در کشورهای گوناگون رخ داده است. به عبارت دیگر ما باید مواضع و کنش این
جنبش ها را به سطح تئوریک بکشانیم.
«و نهایتا راستی آزمانی و ویراستاری آن در کوران تجربه
جدید و در آزمایشگاه بزرگ جامعه با مشارکت عقلانیت عمومی و کنشگران و صاحب نظران»( همانجا)
و
سوم - بررسی راستی آزمایی فرضیه های تازه در هنگامه ی تجارب تازه ی جنبش های
اجتماعی و به همت عموم جامعه و آنها که پراتیسین و تئوریسین جنبش ها هستند.
ما
باید نتایج تئوریک و فرضیه های نوینی را که بر مبنای این جنبش تنظیم کرده ایم در
عمل جنبش ها آزمایش کنیم. این کار باید به وسیله ی تمامی کنشگران معمولی اجتماعی و
سیاسی و همچنین آنها که اندیشه پرداز هستند صورت گیرد.
باری
این نکته ی پایانی یعنی راستی آزمایی و ویراستاری جنبش های اجتماعی به وسیله ی
«کنشگران و صاحبنظران» نشان می دهد که یک
دوگانگی بین جنبش های اجتماعی و افراد و گروه ها و سازمان ها و احزابی که خود را
چپ اجتماعی می نامند و آنها را بررسی می کنند وجود دارد.
و
اما در مورد صورت این بررسی: گویا همه چیز عالی است و دیالکتیکی و ماتریالیستی!؟
و
در واقع در صورت کلی این طرح یک خودنمایی ماتریالیستی- دیالکتیکی دارد. بررسی
نظرات و اعمال گذشته و ارزیابی آنها - استفاده از این ارزیابی در بررسی تجارب تازه و
طرح نظرات نوین و سپس آزمایش این نظرات در عمل. اما نه در مضمون و آنچه مورد
ارزیابی قرار می دهد خالی از حب و بغض و ماتریالیستی
- دیالکتیکی است و نه در نتایجی که می گیرد واقع بینانه.
هرمز دامان
نیمه
ی دوم آبان 1405
یادداشت
ها
1-
تنها نوشته ای که
نگارنده در نقد این جریان دیده است مقاله ای است با نام ««چپ اجتماعی» در مقابل چپ
انقلابی»( الف - بهرنگ، 19 ژانویه 2026) در سایت گزارشگران و در سایت( شخصی) به
آدرس abehrang.com
2-
این واژه تمامی جریان
هایی را که از نظر این رویزیونیست «چپ های معطوف به قدرت» و «دولت گرا» هستند در
بر می گیرد. یکی از پیش پا افتاده ترین اشکالات نظر این راه کارگری درهم کردن مسائل
و نظرات و یک کاسه کردن خط و خطوط صد و هشتاد درجه متضاد است.
